تبلیغات
ما آخرالزمانیها - آخرالزمان شناسی در آثار اسلامی
پنجشنبه 21 تیر 1386

آخرالزمان شناسی در آثار اسلامی

   نوشته شده توسط: ۷۶۷    نوع مطلب :مقاله ها ،

آخرالزمان شناسی در آثار اسلامی

ابراهیم شفیعی سروستانی

پیشگویی در مورد آینده همواره یكی از دغدغه‏ها و دل مشغولیهای بشر بوده و در طول تاریخ انگیزه‏های مختلفی باعث شده است كه انسانها به پیشگویی درباره رویدادهایی بپردازند كه در آینده دور یا نزدیك واقع می‏شوند. در این میان پیشگویی در ...

آخرالزمان شناسی در آثار اسلامی

ابراهیم شفیعی سروستانی

پیشگویی در مورد آینده همواره یكی از دغدغه‏ها و دل مشغولیهای بشر بوده و در طول تاریخ انگیزه‏های مختلفی باعث شده است كه انسانها به پیشگویی درباره رویدادهایی بپردازند كه در آینده دور یا نزدیك واقع می‏شوند. در این میان پیشگویی در مورد حوادث آخرالزمان از جایگاه و اهمیت خاصی برخوردار بوده و اقوام و ملل گوناگون با همه اختلافی كه در باورها و اعتقادات خود داشته‏اند موضوع آخرالزمان و رویدادهای این عصر را مورد توجه جدی قرار داده‏اند. اما این دغدغه و دل مشغولی همیشگی بشر آنگاه كه با علوم غیبی و دانشهای خداداد پیامبران و اولیای الهی پیوند خورده رنگ دیگری یافته است و از حالت گمانه‏زنیهای بی‏پایه و پیشگوییهای دروغین در مورد وقایعی كه بشر راهی برای پی بردن به آنها ندارد خارج و به اخبار صادق مبتنی بر آموزه‏های وحیانی تبدیل شده است.

با نگاهی اجمالی به كتابهای مقدس ادیان الهی به موارد فراوانی برخورد می‏كنیم كه از سوی انبیای الهی و یا جانشینان آنها نسبت به رویدادهای آینده پیشگویی و به ویژه از حوادث مختلف سیاسی، اجتماعی، زیست محیطی و... به عنوان نشانه‏های آخرالزمان یاد شده است. اما اگر بخواهیم مجموعه معارفی را كه در ادیان مختلف الهی در زمینه آخرالزمان وجود دارد با یكدیگر مقایسه كنیم به جرأت می‏توان گفت كه در هیچ دین و آئینی به اندازه اسلام در مورد رویدادهای آخرالزمان پیشگویی نشده است.
پیامبر گرامی اسلام (ص) از همان سالهای آغازین بعثت خود براساس دانش ماورایی خود به پیشگویی رویدادهای مختلف فرهنگی، سیاسی و اجتماعی كه در آینده‏های دور و نزدیك در جامعه اسلامی روی خواهد داد می‏پرداختند و به تعبیر برخی از روایات، مسلمانان را از كلیه حوادثی كه تا آستانه قیامت رخ خواهد داد خبر می‏دادند.1 آن حضرت گاه مسلمانان را نسبت به رخدادهای مباركی كه در آینده رخ خواهد نمود، مژده و بشارت می‏دادند و گاه آنان را نسبت به وقایع شومی كه در پیش روی آنهاست برحذر می‏داشتند. این رویه مستمر پیامبر اكرم(ص) در مورد پیشگویی رویدادهای مختلف، به ویژه رویدادهایی كه در آخرالزمان رخ خواهد داد موجب شد كه مسلمانان در طول سالهای پر بركت حیات رسول گرامی اسلام(ص) از گنجینه ارزشمندی از روایات مربوط به حوادث آینده برخوردار شوند؛ گنجینه‏ای كه از همان سده‏های آغازین گسترش اسلام به دست مؤلفان، مورخان و محدثان جمع‏آوری و در اختیار نسلهای آینده گذاشته شد.
مؤلفان اسلامی مجموعه روایتهایی را كه به ویژه از پیامبر اسلام(ص) در زمینه حوادث مختلف اجتماعی، سیاسی وارد شده بود در كتابهایی كه معمولاً با عناوینی همچون علامات المهدی، علامات مهدی آخرالزمان، علائم الظهور، أشراط الساعة، علامات الساعة، علامات یوم القیامه، الفتن2، الملاحم3، الفتن و المحن، الفتن والملاحم و...نامیده می‏شده است جمع‏آوری كرده‏اند.4
پس از این مقدمه به بررسی كتابهایی می‏پردازیم كه با عناوین یاد شده در مجموعه آثار دانشمندان اسلامی به چشم می‏خورد. شایان ذكر است كه در این بررسی عمدتا از كتابنامه امام مهدی(ع) اثر فاضل ارجمند حجة‏الاسلام جناب آقای علی‏اكبر مهدی‏پور5 استفاده شده است:
1 . برزنجی حسینی، سید شریف‏محمد بن رسول (م. 1103ق.)
الإشاعة لأشراط الساعة، چاپ چهارم، بیروت، دارالكتاب العلمیة، بی‏تا، 200ص، عربی، رقعی.
2 . مقدسی جماعیلی حنفی، ابو محمد عبدالفتی بن عبدالواحد (م.600ق.)
أشراط الساعة، عربی.
3 . احمد بن فقیه شافعی
أشراط الساعة، عربی (به نقل از: ایضاح المكنون، ج1، ص86).
4 . یوسف بن عبداللّه‏ بن یوسف وابل
أشراط الساعة، چاپ سوم، دمام (عربستان)، ابن‏جوزی، 1414ق، 484ص، عربی، وزیری.
5 . امین حاج محمد احمد (معاصر)
اشراط الساعة، الصغری والكبری، چاپ اول، جدّه (عربستان)، دارالمطبوعات، 1412ق، 148ص، عربی، وزیری.
6 . محمد سلامة جبر (معاصر)
اشراط الساعة و اسرارها، چاپ اول، بیروت، دارالسلام، 1413ق، 1403ص، عربی، وزیری.
7 . علی بن محمد میلی جمالی مغربی مالكی (م1248ق.)
أشراط الساعة و خروج المهدی، عربی، خطی (به نقل از: اعلام زركلی، ج5، ص17).
8 . سیوطی، جلال‏الدین (م. 911 ق.)
البرهان فی علامات مهدی آخرالزمان.
9 . متقی هندی، علاءالدین علی بن حسام‏الدین (م. 975 ق.)
البرهان فی علامات مهدی آخرالزمان، تحقیق علی‏اكبر غفاری، تهران، رضوان، 1399 ق، 210 ص، عربی، وزیری.
چاپ دیگر كتاب: 2ج، تحقیق جاسم بن مهلهل یاسین، كویت، ذات السلاسل، 1408 ق.
10. صدر، سید محمد
تاریخ مابعدالظهور، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، 1412ق، 680ص، عربی، وزیری.
11. سیدبن طاووس، رضی‏الدین علی بن موسی (م. 664ق.)
التشریف بالمنن فی التعریف بالفتن، تحقیق: مؤسسة صاحب الأمر(عج)، چاپ اول، اصفهان، گلبهار، 1416ق، 541ص، عربی، وزیری.
12. موسوی كاشانی، سید محمد حسن
جهان در آینده یا علائم ظهور حضرت مهدی(ع)، چاپ دوم، بی‏جا، مؤلف، 1372ش، 302ص، وزیری، فارسی.
13. عاملی، سیدجعفر مرتضی
دارسة فی علامات الظهور و الجزیرة الخضراء، چاپ اول، قم، منتدی جبل عامل، 1412ق، 312 ص، عربی، وزیری.
14. كورانی، علی
عصر ظهور، مترجم: عباس جلالی، چاپ پنجم، تهران، چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، 1375ش، 412ص، فارسی، وزیری.
15. جواد خراسانی، محمد جواد (م. 1397 ق.)
علائم دوره آخرالزمان، قم، شهید، 1360ش، 45ص، رقعی.
16. مولوی، شریف امیر
علائم الظهور، فارسی، خطی.
17. متقی هندی، علی بن حسام‏الدین (م. 975 ق.)
علائم ظهور، فارسی (ترجمه)، خطی.
18. شیرازی، احمد
علائم الظهور.
19. اهری، محمد جواد (م.1393 ق.)
علائم الظهور.
20. نجفی، محمد جواد
علائم ظهور، تهران، مؤسسه ادبیّه، 1345ش، 260ص، فارسی، رقعی.
21. زنجانی، یعقوب علی (م. 1365 ق.)
علائم الظهور.
22. قمی، شیخ عباس (م. 1359 ق.)
علائم الظهور، تهران، انتشارات علمی، 136ص، فارسی، رقعی.
23. ناظم الاسلام كرمانی، میرزا محمد (م.1337 ق.)
علائم الظهور، تهران، شیخ احمد كتابفروش، 1329ق، 198ص، رقعی، چاپ سنگی.
چاپ دیگر كتاب: تاجر اصفهانی، 1330ق. 210ص، رقعی.
24. موجودی، علی
علائم الظهور حضرت امام زمان (ع) ، تهران، كتابفروشی موجودی، بی‏تا، 144 ص، فارسی، رقعی.
25. جورتانی اصفهانی، عباسعلی (م. 1358 ق.)
علائم الظهور، چاپ اول، تهران، كانون كتاب، بی‏تا، 144ص، فارسی، رقعی.
26. بهاری همدانی، محمدباقر بن محمد جعفر (م.1333ق.)
العلائم لاهتداء الهوائم، عربی، خطی.
27. نجفی، حسن
علائم الظهور فی المستقبل المنظور، چاپ اول، بیروت، مؤسسة البلاغ، 1422ق، 240ص، عربی، وزیری.
28. همتی، محسن
علائم ظهور، مروری بر وقایع آخرالزمان، چاپ اول، تهران، نذیر، 1379ش، 71ص، فارسی، رقعی.
29. اللحام، سعید (معاصر)
علامات السّاعة، بیروت، دارالفكر، 1414 ق. 140ص، وزیری، عربی.
30. مبروك، لیلی
علامات السّاعة، الصّغری و الكبری، قاهره، دارالمختار اسلامی، 1406ق. 204ص، عربی، وزیری.
31. شمری، جزاع
علامات السّاعة فی القرآن و السّنّة، چاپ اول، كویت، دارالبحوث العلمیّة، 1403ق، عربی.
32. نجفی یزدی، سید محمد باقر
علامات ظهور حضرت صاحب الزمان، تهران، بی‏نا، 1392ق، 64ص، فارسی، جیبی.
33. شبّر، سیّد عبداللّه‏ (م.1242ق.)
علامات الظهور و أحوال الإمام المستور، عربی، 24 ورق، خطی.
34. نبهانی، یوسف بن اسماعیل (م. 1350 ق.)
علامات قیام السّاعة الصّغری و الكبری، قبرس، مؤسسة الجفان والجابی، 1410ق، 152 ص، عربی، جیبی.
35. حجّاج، عبداللّه‏ (معاصر)
علامات القیامة الكبری من بعثة النّبی حتّی نزول عیسی، چاپ دوم، قاهره، مكتبة التّراث الاسلامی، 1406 ق، 200ص، عربی، وزیری.
36. صدرالدین قونوی، محمد بن اسحاق رومی (م672ق.)
علامات المهدی (ع)، 16ص، فارسی، رقعی، خطی.
37. مودودی، ابوالأعلی (م.1400ق.)
علامات المهدی (مقاله)، لاهور، مجله المنصور، ش19، ص39-48، عربی.
38. ابن حجر هیثمی مكی (م974ق.)
علامات المهدی المنتظر، قاهره، مكتبة القرآن، عربی.
39. الفتلاوی، مصری
علامات المهدی المنتظر فی خطب الإمام علی و رسائله و أحادیثه، چاپ اول، بیروت، دارالهادی، 1421ق، 543ص، عربی، وزیری.
40. ابن‏كثیر، حافظ عمادالدین ابوالفداء، اسماعیل بن عمر (م.774ق.)
علامات یوم القیامة، چاپ اول، قاهره، مكتبة القرآن، 1408ق، 142ص، رقعی، عربی.
41. قرطبی انصاری، حافظ ابو عبداللّه‏ محمد بن احمد (م. 671 ق.)
علامات یوم القیامة، قاهره، توفیقیّه، بی‏تا، 112ص ، عربی، وزیری.
42. شیخ صدوق (م. 381 ق)
علامات آخرالزمان، عربی (به نقل از: رجال النجاشی، ص390).
43. ابن حماد مروزی، حافظ ابو عبداللّه‏ نعیم (م. 288 ق.)
الفتن، 2ج، چاپ اول، قاهره، توحید، 1412ق، 426ص، عربی، وزیری.
چاپ دیگر كتاب: تحقیق مجدی بن منصور بن سیدالشوری، بیروت، دارالكتب العلمیه، بی‏تا، عربی، 552ص، وزیری.
44. سلیلی، ابوصالح بن احمد بن عیسی (قرن چهارم)
الفتن، عربی، گزیده‏ای از این كتاب در كتاب الملاحم والفتن سیدبن طاووس آمده است.
45. بزّاز، ابو یحیی زكریا بن یحیی (م. 1298 ق.)
الفتن، عربی، گزیده‏ای از این كتاب در كتاب الملاحم والفتن سید بن طاووس آمده است.
46. ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبداللّه‏ (م.430 ق.)
الفتن، عربی، (به نقل از: الذریعة إلی تصانیف الشیعة، آقا بزرگ تهرانی، ج16، ص112).
47. ابوعمرو عثمان بن سعید دانی (م.444ق.)
الفتن، عربی.
48. غزّی، عبدالحلیم (معاصر)
فتن فی عصرالظهور الشریف، قم، مؤلف، 1415ق، 512ص، عربی، وزیری.
49. عسكری، میرزا نجم‏الدین (م.1395ق.)
الفتن و أخبار آخرالزمان من كتب الجمهور، عربی (به نقل از: الذریعة، ج16، ص112).
50. ابو عبداللّه‏ جعفربن محمد بن مالك كوفی
الفتن و الملاحم، عربی (به نقل : رجال‏النجاشی، ص112).
51. حسن بن علی بن ابی حمزه بطائنی (قرن دوم)،
الفتن و الملاحم، عربی.
52. ابن كثیر، حافظ عمادالدین ابوالفداء اسماعیل بن عمر (م.774 ق.)
الفتن والملاحم الواقعة فی آخرالزمان، چاپ اول، انتشارات ابن كثیر، دمشق، 336 ص، عربی، وزیری.
چاپ دیگر كتاب: تحقیق یوسف علی بدیوی، چاپ اول، دمشق و بیروت، دارابن كثیر، 1414 ق، 335ص، عربی، وزیری.
53. السادة، مجتبی
الفجر المقدس، المهدی(ع)، ارهاصات الیوم الموعود و أحداث سنة الظهور، چاپ اول، بیروت، دارالخلیج العربی، للطباعة والنشر، 1422ق، 196ص، عربی، وزیری.
54. ده سرخی اصفهانی، سید محمود بن سید مهدی موسوی
معجم الملاحم والفتن، 4ج، چاپ اول، قم، مؤلف، 1420ق.
55. محمد بن حسن بن جمهور عمی بصری
الملاحم، عربی (به نقل از: الفهرست، شیخ طوسی، ص176).
56. ابوحیّون
الملاحم، عربی (به نقل از: رجال النجاشی، ص458).
57. ابراهیم بن حكیم بن ظهیر فزاری
الملاحم، عربی (به نقل از: معالم العلماء، ابن‏شهر آشوب، ص5).
58. احمد بن میثم بن ابی‏نعیم.
الملاحم، عربی (به نقل از : الفهرست، شیخ طوسی، ص53).
59. اسماعیل بن مهران
الملاحم، عربی (به نقل از: رجال‏النجاشی، ص26).
60. حسن بن علی بن ابی حمزه
الملاحم، عربی.
61. حسن بن علی بن‏فضال (م.224ق)
الملاحم، عربی (به نقل از: رجال النجاشی، ص36).
62. حسین بن سعید بن حمّاد بن مهران اهوازی
الملاحم، عربی (به نقل از: رجال النجاشی، ص58).
63. دانیال
الملاحم، عربی (به نقل از: الذریعة، ج22، ص188).
64. ابوالحسن علی بن ابی صالح كوفی
الملاحم، عربی (به نقل از: ایضاح المكنون، چلبی، ج2، ص336).
65. ابوالحسن علی بن حسن بن علی بن فضّال
الملاحم، عربی (به نقل از: رجال النجاشی، ص258).
66. ابوالحسن علی بن مهزیار اهوازی
الملاحم، عربی.
67. فضل بن شاذان نیشابوری (م. 260ق)
الملاحم، عربی.
68. محمد بن اوُرَمَه
الملاحم، عربی (به نقل از: رجال النجاشی، ص329).
69. ابن طبّال، ابوالقاسم علی بن حسن بن قاسم یشكری
الملاحم، عربی.
70. بوفكی، ابو محمد عمرّكی بن علی
الملاحم، عربی (به نقل از: رجال النجاشی، ص303).
71. اشعری قمی، ابو جعفر محمد بن احمد بن یحیی
الملاحم، عربی.
72. كرخی، ابو جعفر محمد بن عبداللّه‏ بن مهران
الملاحم، عربی (به نقل از : الذریعة، ج22، ص190).
73. صفّار قمّی، ابو جعفر محمد بن حسن (م. 290ق.)
الملاحم، عربی.
74. غاضری، ابوعبداللّه‏ محمد بن عباس بن عیسی
الملاحم، عربی.
75. عیّاشی، محمد بن مسعود
الملاحم، عربی.
76. محمدابن ابی‏عمیر (م.217ق.)
الملاحم، عربی (به نقل از: رجال النجاشی، ص326).
77. ابن المنادی، ابوالحسن، احمد بن جعفر بن محمد (م.336ق.)
الملاحم، 151ص، عربی (خطی).
78. مولانا، سید علی (م.1392ق.)
الملاحم، چاپ چهارم، تبریز، آسیا، 1399ق، 115 ص، فارسی، جیبی.
79. انصاری زنجانی، ابراهیم (معاصر)
ملاحم القرآن، چاپ اول، قم، بی‏نا، 1400ق، 135ص، عربی، وزیری.
80. موسوی زنجانی، میرزا ابوالقاسم بن میرزا كاظم (م.1292ق)
ملاحم القرآن، عربی، خطی.
81. سید ابن طاووس، رضی‏الدین ابوالقاسم علی بن موسی، (م.664 ق.)
الملاحم والفتن فی ظهور الغائب المنتظر، چاپ پنجم، منشورات رضی، قم، 1398ق، 224ص، رقعی.
شایان ذكر است كه این كتاب با نام التشریف بالمنن نیز به چاپ رسیده است.
82. چاپ دیگر كتاب: چاپ اول، 1408ق، بیروت، مؤسسه اعلمی، 204ص، وزیری.
83. سید ابن طاووس، ابوالقاسم‏علی‏بن‏موسی (م.664ق.)
الملاحم والفتن، یا فتنه‏ها و آشوبهای آخر الزمان ترجمه محمد جواد نجفی، چاپ اول، تهران، كتابفروشی اسلامیه، تهران، 230ص، فارسی، رقعی.
84. طوسی، محمد بن قاسم
الملاحم والفتن و ما اصاب السلف و یصیب الخلف من المحن، عربی (به نقل از: معالم العلماء، ابن شهر آشوب، ص117).
85. همدانی طاوه‏ای، شیخ محمد حسین
الملاحم، یا علائم آخرالزمان، قم، كتابفروشی صحفی، 1383ق، 111 ص، فارسی، جیبی.
86. خادمی شیرازی، محمد (معاصر)
نشانه‏های ظهور او، چاپ اول، قم، مؤلف، 1371ش، 220ص، فارسی، وزیری.
87. علیزاده، مهدی (معاصر)
نشانه‏های یار و چكامه انتظار، چاپ اول، قم، انتشارات مسجد مقدس جمكران، 153ص، 1379ش، فارسی، رقعی.
88. ابن‏كثیر دمشقی، حافظ ابوالفداء (م.774ق.)
نهایة البدایة والنهایة، 2ج، تحقیق شیخ محمد فهیم ابوعبیّه، چاپ اول، عربستان، مكتبة النصر الجدیدة، ریاض، 1968م، 400 + 391ص، عربی، وزیری.
89. ابن‏كثیر دمشقی، حافظ ابوالفداء اسماعیل (م.774ق.)
النهایة، فتن و أهوال آخرالزمان، چاپ اول 1410ق، قاهره، التراث الاسلامی، 372ص، عربی، وزیری.
90. ابن‏كثیر دمشقی، حافظ ابوالفداء اسماعیل
النهایة فی الفتن والملاحم، تحقیق: محمد احمد عبدالعزیز، 2ج، بیروت، دارالجیل، بی‏تا. 440+439ص، عربی، وزیری.
91. میرجهانی، سید حسن (م.1413ق.)
نوائب الدهور فی علائم الظهور، 4ج، چاپ دوم، تهران، كتابخانه صدر، 1369ش، تهران، 460+456+ 319ص، فارسی، وزیری.
92. سادات مدنی، سیدعلی‏اصغر (معاصر)
نشانه‏های ظهور، چاپ سوم، تهران، منیر، 1373ش، 160ص، فارسی، رقعی.

پاورقیها:

1 . ر.ك: نعیم بن حماد بن معاویه، الفتن، تحقیق مجدی بن منصور بن سیّدالشوری، بیروت، دارالكتب العلمیه، 1418 ق. ص11.
 
2 . كلمه «فِتَن» جمع «فتنه» است و این لغت به معنای آزمایش، امتحان، شورش، اختلاف آراء، رنج و محنت و... آمده است و در اصل به عملی كه برای پاك كردن طلا و نقره از ناخالصی صورت می‏گیرد اطلاق می‏شود.
 
3 . كلمه «مَلاحِم» جمع «مَلحَمه» به معنای جنگ و خونریزی بزرگ و رزمگاه است. در مورد ریشه این كلمه نیز گفته‏اند كه: ملحمه از «لُحمَه» به معنای تار پارچه گرفته شده و چون معمولاً در رزمگاه طرفین نبرد چون تار و پود پارچه در هم می‏پیچند به آن «ملحمه» می‏گویند. برخی نیز گفته‏اند این كلمه از «لَحم» به معنای گوشت گرفته شده و از این رو به رزمگاه «ملحمه» می‏گویند كه در آن گوشتهای كشته شدگان به فراوانی به چشم می‏خورد.
 
4 . كتاب‏شناس بزرگ شیعی مرحوم آقا بزرگ تهرانی از بیش از سی مورد كتاب كه با عناوینی نظیر الفتن والملاحم نوشته شده‏اند یاد كرده است. ر.ك. آقا بزرگ الطهرانی، الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج16، ص112-114 و ج22، ص187-190.
 
5 . ر.ك: مهدی‏پور، علی‏اكبر، كتابنامه امام مهدی، ج1، ص163 ـ 154، ص85-86؛ ج2، ص440، 520 ـ 529، 546 ـ 550، 671 ـ 678، 760 ـ 761 و 763 ـ 764، ص749.
منبع : سایت سراج